شاید می‌رفت که آخرین برف آن زمستان باشد. آن اسفند سه بار دیگر برف آمده بود و من در زنگ آخر مدرسه دل هیچ چیز را نداشتم جز آن که زنگ بخورد و برف کم توانی که نشسته را لمس کنم. شاید تا سال دیگر نبارد. در ده سالگی، قدِ بلندترین آرزویم به کوچکترین دغدغه‌ی مادرها و پدرها در گرم نگه داشتن تن‌ها و خانه‌ها نمی‌رسید. حتی مادربزرگ‌ها تا جایی که لرزش دستانشان می‌گذاشت جوراب چهارمیل و دستکش می‌بافتند. آن روز پس از زنگ آخر دویدم و چشمم دنبال رویه‌هایی می‌گشت که برفِ بی‌جانِ اسفند روی آن نشسته باشد. دمِ درِ مدرسه، یکی از هم‌کلاسی‌هایم کلاهِ بافتنی که یادم نمی‌آید کدام مادربزرگ یا خاله برایم بافته بود را از سرم کشید و با چند نفرِ دیگر آن را دستش‌ده کردند. این سنتِ خسته کننده بارها کلافه‌ام کرده بود و آن روز این آخرین چیزی بود که می‌خواستم. می‌ترسیدم تا من کلاه را از چنگ آنها در بیاورم، برفِ اندکی که نشسته آب شود. به سرعت دویدم که انگار برایم مهم نیست و پشت سرم را هم نگاه نکردم. فکر می‌کردم وجدان آن بچه‌های کوچک که هنوز طاقت عذاب وجدان را ندارند، آنها را مجبور کند دنبالم بدوند و کلاه را به من برسانند. فکر کردم شاید اینگونه حتی آنها را تنبیه کرده باشم. اشتباه کردم. صد متری که دور شدم برگشتم و نگاه کردم. نه اثری از آن دو سه همکلاسی خوش‌نمک دیدم و نه اثری از کلاه. شاید با خودشان بردند که فردا به دستم برسانند. ذهن ساده‌ام اجازه‌ی تصور دیگری به من نمی‌داد. به راهم ادامه دادم

روی دیواره‌ی فلزیِ کنار پل به اندازه‌ی چند سانتی‌متر برف نشسته بود. روی زمین چیزی جمع نشده بود. این برف انگار فقط برای آن بود تا در راه مانده‌ای دندان قروچه‌ای از سرما بزند و دشنامی به زمستان بفرستد. آنقدری نبود که منِ کودک بتوانم گلوله‌ای با آن بسازم. با همان دستکش بافتنی برفِ چند سانتیِ روی دیواره‌ی کوتاه را جارو می‌زدم و به سمت خانه می‌رفتم. دستکش خیس شده بود و من فکر می‌کردم چرا مادربزرگ‌ها دستکش را از چیز دیگری نمی‌بافند که خیس نشود. با این حال دستکش را در نیاوردم چون می‌بایست همانجا باشد. تا به خانه برسم برف‌ها را از روی چند سنگ و دیوارچه و بلندی دیگر روبیدم. در خانه کسی با من کاری نداشت که کلاهت چه شد. کسی حواسش نبود؛ چه بهتر. من را با حواس پرتی‌ام شناخته بودند که وسایلم را در مدرسه و  اتوبوس جا می‌گذارم؛ این که دیگر چیزی نیست. کلاهی که نمی‌دانم کی برایم بافته و رنگ و ترکیبش به سر پدربزرگم بیشتر می‌خورد.

فردایش صبح سردی را شروع کردیم. گوشه‌ی حیاط مدرسه کنار دیوار خانه‌ی اصغر منتظر زنگ شروع کلاس و بیشتر از آن منتظر ابری بودم که جلوی خورشید را گرفته بود تا کنار برود و اندک جانی که آفتاب زمستان دارد به من برسد. خانه‌ی اصغر توی حیاط مدرسه بود. او قلدر کلاس بود و همیشه آخرین نفری بود که صبح‌ها می‌دیدمش. مستقیم از خانه‌اش به کلاس می‌آمد. خوش به حالش بود. پا‌پی‌اش نمی‌شدم هیچوقت. گاهی چیزی از من می‌پرسید. از آن سوال‌ها که انگار طرف فلانی هستی یا طرف من. من سعی می‌کردم از این یارکشی‌ها در بروم و خودم را قاطی قلدربازی آنها نکنم. هر طرف باشی آخرش کتک را می‌خوری. اصغر پدرش سرایدار بود. پدر اصغر دوست نداشت ما جایی را کثیف کنیم. دست کم آن روزها فکر می‌کردم خوش به حالش است. آن صبح دود رقیقی از دودکش ‌خانه‌شان بیرون می‌زد. پدر اصغر با اخمی همیشگی توری مرغدانی‌اش را وارسی می‌کرد و اطراف را می‌پایید؛ انگار دنبال مقصری برای یک خرابکاری می‌گشت. پدر اصغر هیچوقت کسی را نزده بود ولی از او حساب می‌بردیم؛ صاحب مدرسه بود. نه از اصغر خوشم می‌آمد نه از پدرش که صاحب همه چیز بودند. ما آدم‌های معمولی بودیم. ما باید در سرما و در گرما راه مدرسه تا خانه را می‌رفتیم. ما هیچوقت شب‌ها مدرسه را ندیدیم. نمی‌دانستیم چه شکلی است. اصغر می‌توانست ببیند. می‌توانست شب‌ها در حیاط بزرگ مدرسه بلولد و هرکاری که می‌خواهد بکند. کارهایی که روزها ناظم به ما اجازه نمی‌دهد. اصغر می‌توانست هرچه دلش می‌خواست به هر کجا توپ شوت کند و تصور کند که ناظم دارد غر می‌زند در حالی که ناظم روحش هم خبر ندارد. پدر اصغر حتی به رنگ دیوارهای پشت حیاط مدرسه هم کار داشت. آنجا که تمام سال شاید یکی دو بار فقط رفتم و دیدم.

زنگ خورد و وارد کلاس شدیم. تا معلم بیاید می‌خواستم به کلاهم برسم. به آن کلاه‌ربا نگاه کردم و منتظر بودم خودش بیاید. حتم داشتم که می‌آید. آدم باید کاری که کرده را جبران کند.، اما برنمی‌گشت و نگاهم نمی‌کرد. اصغر وارد کلاس شد و راه نیمکت خودش را در ته کلاس در پیش گرفت. نگاهم ماتش مانده بود. اصغر پشت نیمکتش نشست و کیفش را زیر میز گذاشت و من همچنان نگاهش می‌کردم. نگاهش به من افتاد چیزی نگفت. کمی جابجا شد و دوباره نگاهش به من افتاد و دید که هنوز با تعجب نگاهش می‌کنم. گفت چیه؟ و کلاه را از سر برداشت و زیر میز گذاشت.

همان کلاه بود. ولی اصغر دیروز کاری به کلاه من نداشت. بچه‌ها حتما کلاه را جایی انداختند و اصغر یا پدرش آن را برداشته و فکر کردند شاید کسی آن را دور انداخته باشد. این جمله، فکری بود که همان لحظه با خودِ ده ساله‌ام کردم و بعد گفتم هیچی. خواستم کاملا یادم برود که کلاهی داشته‌ام. تمامِ چیزی که بعد از آن روز به آن فکر کردم این بود که تمام آن زمستان اصغر کلاه نداشت.

2020/7/13

23 تیر 1399

ما از نسل خیلی دوری نیستیم ولی عادت‌ها از نسل ما تا الان خیلی تغییر کرده است. گاه می‌گویم کاش در گذشته بیشتر عکس می‌انداختم. عکس انداختن جدا از هزینه‌های آن حوصله‌ی زیادی هم می‌خواست. اولین دوربینی که خریدم همراهش یک سه‌پایه هم خریدم. عکاسی را از کتاب یاد گرفته بودم و به سه‌پایه احساس نیاز کردم.

چاپ و ظهور عکس خود داستانی بود. آن کسی که در عکس‌های قدیمی جای خوبی ندارد من هستم. چون وقتی دوربین و سه پایه را تنظیم می‌کردم معمولا کسی برای من جا خالی نمی‌کرد و مجبور بودم به سرعت در گوشه کناری خودم را جا کنم.

فیلم‌هایی که ما می‌خریدیم انگار کیفیت زیادی نداشت. چون بعدها که نگاتیوها را اسکن کردم نتیجه‌اش با عکس‌های عکاسان معروف‌تر از شخصیت‌های معروف‌تر خیلی فرق می‌کند. همیشه پس از ظهور عکس می‌بایست مدت زیادی وقت بگذارم تا ببنیم چه کسی در کدام عکس حضور دارد که همان را برایش چاپ کنم. یا سخت‌تر این بود که می‌بایست یک سری عکس‌ها را چاپ کنم و به همه نشان دهم. هر کسی هر اندازه‌ای می‌خواست می‌بایست چاپ کنم و به او برسانم.

عکاسی در سفر همیشه کار سختی بود. می‌بایست دوربین نیم تا یک کیلویی و سه پایه‌اش را حمل کنی. فیلم و فلاش آماده داشته باشی. در هر شرایط آماده‌ی عکس انداختن باشی و از درک لحظه بگذری. بعد هم اگر عکسی سوخت یا کسی خارج از فوکوس بود مقصر تویی. هروقت هم سه پایه را می‌کاری که با کسی عکس دونفره بگیری بقیه سریع می‌دوند و خرابش می‌کنند. در تمام طول یک سفر شاید بیست تا سی تا عکس انداخته می‌شد. بنابراین همه سعی می‌کردند در بیشترین تعداد عکس حضور داشته باشند. نمی‌شد عکس دو نفره انداخت.

بعضی از عکس‌های قدیمی را که نگاه می‌کنم حتی لحظه‌ای که کادر را می‌بستم و سرعت شاتر را تنظیم می‌کردم یادم هست با این که سن عکس از بیست سال هم بیشتر است. اما خودم توی عکس نیستم!

فقط باشد

خوابيده باشي و در اتاقي تاريك. فقط صداي فور فور كولر آبي بيايد و نه حتي از خيابان ماشيني رد شود. ساعت نمي‌داني چندهاي بعد از نيمه‌شب باشد. نيمه خواب و نيمه بيدار چشمت را باز كني. نه باز باز؛ نيمه باز كني همان جوري كه نيمه‌شب‌ها چشم‌هايت را نيمه‌باز مي‌كني، جوري كه نمي‌فهمي الان خوابي يا بيداري. نمي‌فهمي الان چشمت را توي خواب باز كرده‌اي يا توي بيداري. صداي كولر را هم شايد نشنوي اما من مي‌نويسمش. چون از سر شب توي گوشت بود و ديگر انگار شايد نباشد. توي رختخوابت هستي. بالشت را مي‌بيني، تشك را مي‌بيني. لبه‌ي تشك خوابيده‌اي و رويت به بيرون است. داري مي‌افتي. حالا مي‌خواهي يك غلت بزني و بيايي وسط‌تر كه نيافتي. كه از تشك نيافتي. اگر بيافتي چيزي نمي‌شود ولي نمي‌خواهي بيافتي. تو كه نمي‌فهمي. نيمه‌خوابي. رمق نداري. توان نداري. سنگيني. يك وزنه‌ي كاملي. اما غلت مي‌زني، مي‌چرخي، با همان نيروهايي كه در خواب و بيداري داري. با همان اراده‌هاي بي‌اراده. مي‌چرخي. پا و دست چپت يك مسير منحني را در فضا طي مي‌كند. خيلي آرام. سرت كمي زودتر از آنها. سرت كه برگشت هنوز دست و پايت به حركت آرامش در هوا روي آن منحني دارد ادامه مي‌دهد. مي‌بيني‌اش. كنار تو دراز كشيده. او هم چشمانش نيمه‌باز است. انگار او هم نيمه‌خواب است و او هم همان اراده‌هاي تو را در خواب و بيداري دارد. اما نه براي خودش. بلكه براي انتظار چرخيدن تو. او هم در چشمانش يك گيرنده براي چرخيدن تو را نشان مي‌دهد و اراده‌اش روي لبت لبخند مي‌نشاند. اگر نبود لبخند نمي‌زدي. ريتم حركتت تغيير مي‌كند. در همان چند لحظه‌ي كوتاه كه چند درجه از حركت دست و پايت روي آن خط منحني مانده‌است، ريتم حركتت از يك تكلف به يك خواستن تبديل مي‌شود. به يك نوازش تبديل مي‌شود. در همان تغيير سرعت و تغيير آهنگ حركتت روي آن منحني حالا مي‌شد حضور يك نفر ديگر را كنارت حس كرد. مي‌شد فهميد چشمت روي يك چشم افتاده‌است و داري لبخند مي‌زني. صداي فور فور كولر مي‌آيد يا نمي‌آيد. درها همه قفل است، پنجره‌ها بسته‌است و حركت بي‌هدف هواي كولر گاهي به بعضي از نقاط تنت مي‌خورد. دست و پايت دارد مسيرش را كامل مي‌كند. درست در آن نقطه كه بايد تلاقي كند، در آن نقطه كه بايد حس لامسه‌ات به مغزت پيغام بفرستد و يك چيز را لمس كني، درست در آن لحظه كه چشمت دارد به مغزت پيام مي‌دهد كه منتظر خبر حس لامسه‌ات باش، درست در آن لحظه كه ماهيچه‌هايت مي‌خواهد شل شود و دست و پاي چپت را ول كني تا باقي مسير منحني را رها كنند و روي او بيافتند، درست در همين لحظه دست و پايت روي تشك مي‌افتد. پلك‌هايت كمي باز مي‌شوند و به بيداري نزديك مي‌شوند و بعد سريع بسته مي‌شوند و لبخندت خشك مي‌شود.

درها همه بسته‌اند، پنجره‌ها همه بسته‌اند. فكر نكردي كه او از كجا آمده؟ اصلا مهم نيست كه او اين وقت شب اينجا چه‌كار مي‌كند؟ او كه با من حرف نمي‌زند. كنار من چه‌كار مي‌كند. نترسيدي؟ صداي فور فور كولر، عمق تاريكي، يك نفر ناگهان كنار تو، اينها ترس ندارد؟ حتي حالا هم به اين‌ها فكر نمي‌كني. حالا كه نيست و همه چيز الكي بود، شبح بود.

مي‌خواستي احمق باشي. مي‌خواستي نفهمي. دست خودت نبود مي‌دانم. ساخته‌ي ذهن خودت هم نبود. اگر ساخته‌ي ذهنت بود هر شب مي‌ساختي‌اش. اصلا هميشه مي‌ساختي‌اش.

حاضري هر جوري باشد؛ ترسناك باشد، ناگهاني باشد، اما فقط باشد.

10/5/89